Ημερολόγιο 29: Το φαγητό ως το πρόβλημα της κοινωνίας

Τις τελευταίες ημέρες παρατηρώ όλο και περισσότερους ανθρώπους να υποφέρουν από υπερφαγικά επεισόδια, χωρίς να μπορούν να τα ελέγξουν. Παράλληλα, βλέπω πολλούς άλλους να αναπτύσσουν μια υπερβολική και ψυχαναγκαστική ενασχόληση με τη διατροφή τους. Καταλήγω, ίσως αυθαίρετα και σίγουρα μη επίσημα, στο συμπέρασμα ότι μεγάλο μέρος της κοινωνίας μας πάσχει από διατροφικές διαταραχές, οι οποίες έχουν πλέον κανονικοποιηθεί σε τέτοιο βαθμό ώστε να μην τις αναγνωρίζουμε – γιατί γινόμαστε ένα με τη διαταραχή.

Παρατηρώ ανθρώπους που εστιάζουν υπερβολικά στη διατροφή τους, με τη δικαιολογία ότι αυτό είναι απαραίτητο για να δημιουργήσουν το «ιδανικό» σώμα που έχουν στο μυαλό τους. Μετρούν θερμίδες, περνούν ατελείωτες ώρες στο διαδίκτυο αναζητώντας συνταγές με κύριο συστατικό την πρωτεΐνη και οργανώνουν μεγάλο μέρος της καθημερινότητάς τους γύρω από το φαγητό. Το εύλογο ερώτημα είναι: γιατί να αποτελεί αυτό πρόβλημα, εφόσον πρόκειται για μια συνειδητή επιλογή;

Ας σκεφτούμε τι συμβαίνει όταν βλέπουμε έναν άνθρωπο να καθαρίζει ασταμάτητα και υπερβολικά. Το άτομο αυτό συχνά δεν αναγνωρίζει τη συμπεριφορά του ως δυσλειτουργική, παρότι οι γύρω του το αντιλαμβάνονται έτσι. Αντίθετα, μπορεί να πει: «Εγώ το απολαμβάνω· αν δεν καθαρίσω, δεν θα ηρεμήσω». Με τον ίδιο τρόπο, άνθρωποι που ασχολούνται έντονα με το σώμα, το φαγητό και τη γυμναστική ενδέχεται να μην αναγνωρίζουν το κενό ή τον φόβο που τους προκαλεί η απώλεια ελέγχου. Ο έλεγχος, αντίθετα, τους προσφέρει μια αυξανόμενη αίσθηση δύναμης και ασφάλειας.

Συχνά, πίσω από αυτή την έντονη ενασχόληση με το σώμα και τη διατροφή, βρίσκονται άνθρωποι που νιώθουν αδύναμοι να διαχειριστούν καταστάσεις της ζωής τους που προκαλούν γνωστικό και συναισθηματικό χάος. Μέσα από τον έλεγχο του σώματος, επιχειρούν να αποκτήσουν μια αίσθηση δύναμης που δυσκολεύονται να αντλήσουν από άλλους τομείς της ζωής τους.

Προσωπικά θεωρώ ότι το να γνωρίζει κανείς το βάρος του δεν είναι απαραίτητα βοηθητικό. Τα κιλά ενός ανθρώπου δεν μεταφράζονται απλώς σε δύο ή τρεις αριθμούς, αλλά αποτελούν μια σύνθετη πληροφορία, την οποία οι ειδικοί υγείας εκπαιδεύονται για χρόνια προκειμένου να ερμηνεύουν σωστά. Όταν, λοιπόν, κάποιος ζυγίζεται μόνος του, χωρίς το κατάλληλο πλαίσιο, συχνά οδηγείται σε λανθασμένα συμπεράσματα και, κατ’ επέκταση, σε δυσλειτουργικές συμπεριφορές.

Ακόμη και όταν κάποιος επισκέπτεται διατροφολόγο, η πρακτική της «τυφλής ζύγισης» μπορεί να λειτουργήσει προστατευτικά, ώστε ο ειδικός να έχει πρόσβαση στις απαραίτητες πληροφορίες χωρίς να ενεργοποιείται το άγχος και η ανάγκη ελέγχου του ατόμου. Δεν χρειάζεται να ελέγχουμε τα πάντα απόλυτα. Θυμάμαι χαρακτηριστικά μια επίσκεψή μου σε γιατρό, όταν με ρώτησε πόσα κιλά είμαι και απάντησα ότι δεν γνωρίζω. Του έκανε εντύπωση. Εγώ, όμως, βλέπω το σώμα μου και νιώθω καλά μέσα σε αυτό. Ποιος είναι, τελικά, ο λόγος να γνωρίζω δύο αριθμούς;

Ζούμε στην πεποίθηση ότι σήμερα φροντίζουμε περισσότερο την υγεία μας σε σύγκριση με παλαιότερα: ξέρουμε πώς να τρεφόμαστε «σωστά», πώς να διαβάζουμε ετικέτες, πού να εντοπίζουμε την «κρυφή» ζάχαρη. Ωστόσο, όλη αυτή η υπερπληροφόρηση φαίνεται να συμβάλλει και στην αύξηση ψυχολογικών δυσκολιών. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν αντέχει υπερβολικό γνωστικό φόρτο· ήδη καλείται να επεξεργαστεί πολλά. Η κοινωνία μας, προσφέροντας αδιάκοπα πληροφορίες και κανόνες, συχνά μας οδηγεί σε ψυχική εξάντληση.

Ξέρω ότι η προγιαγιά μου έτρωγε το λίπος του κρέατος και έζησε μέχρι τα ενενήντα της χρόνια ευτυχισμένη, με σταθερό βάρος και χωρίς να γνωρίζει θερμίδες ή αριθμούς. Σήμερα, αντίθετα, βλέπουμε όλο και περισσότερους ανθρώπους να υποφέρουν από υπερφαγικά επεισόδια, ενώ το βάρος τους μεταβάλλεται έντονα – όχι δύο ή τρία κιλά, αλλά πέντε ή οκτώ, πάνω και κάτω.

Φυσικά, μπορεί να μην έχω δίκιο σε όλα τα παραπάνω. Το προσωπικό μου συμπέρασμα, ωστόσο, είναι ότι όσο περισσότερο προσπαθούμε να ελέγξουμε τη διατροφή και το σώμα μας, τόσο περισσότερο καλλιεργούμε μια εσωτερική, ψευδή αίσθηση ελέγχου και δύναμης, καθώς και έναν εύκολο –και κοινωνικά αποδεκτό– τρόπο ταύτισης και κοινωνικοποίησης.